Долоо хоногийн үг

I was a much better parent before I had children.

Anonymous

Хүүхэдгүй байхдаа би хамаагүй мундаг ээж байлаа :-)

Tuesday, April 12, 2016

СА-д цалингийн доод хэмжээ нэмэгдэж байна



Мужийн захирагч Jerry Brown маань СА-ийн ажилчдад хамааралтай 2 хуульд гарын үсэг зурлаа. Эхнийх нь 2022 он гэхэд ажилчдын цалингийн доод хэмжээг 15 доллар болгох /жил бүр бага багаар нэмэгдэнэ/, нөгөө нь гэр бүлийн гишүүнээ асрах чөлөөний авах мөнгийг нэмэгдүүлэх (одоогоор алдагдсан цалингийхаа 55, 2018 он гэхэд 60 хувь, цалингийн доод хэмжээгээр цалинждаг бол 70 хүртэлх хувь), CSDI программ буюу мужийн гэмтэл, тахир дутуугийн даатгалд хамрагддаг (ихэнх бизнесүүд ажилчдадаа заавал хамруулах ёстой, ажилчдаас мөнгө гардаггүй, бизнес эхрлэгчид төлдөг) ажилчид ажилтай хамааралгүй гэмтэл бэртэл, согог, жирэмслэлт холбоотойгоор олгогддог цалинтай чөлөө 6 долоо хоног хүртэл, гэр бүлээ асрах цалинтай чөлөөний хугацааг 52 долоо хоног хүртэл болгож нэмэгдүүлэх юм байна. Үүнээс гадна SF-хот нэгдсэн улсад төдийгүй (New York гэх мэт зарим хотоос бусад), муж дотроо "тасарчихсан" явна. 2014 онд цалингийн доод хэмжээ 2018 он гэхэд 15 доллар /өнгөрсөн 5-р сард 12.5 доллар болсон/ болгохоор, саяхан 20-оос дээш ажилчидтай бизнесүүд шинээр төрсөн хүүхэдтэй эцэг, эхчүүд 6 хүртэлх сарын бүтэн цалинтай чөлөө өгөхөөр /50-аас дээш ажилчидтай бол 2017 оны 1-р сараас, 35-49 бол 2017 оны 7-р сараас, 20-34 ажилчидтай бол 2018 оны 1-р сараас/ баталсан. Одоогоор технологийн компаниуд 20 долоо хоног гэх мэтчилэн харьцангуй урт хугацааны хүүхдээ асрах цалинтай чөлөөг ажилчдын benefit-д оруулсан байдаг. Нэгдсэн улсын хуулиар ажилчид 12 долоо хоног хүртэлх цалингүй чөлөө авахыг зөвшөөрдөг. Цалингийн доод хэмжээ нэмэгдэх нь 2 талтай билээ. Инфляцийн хурдтай дөхөж цалин нэмэгдэх нь олон монголчуудын маань амжиргаанд сайнаар нөлөөлөх нь дамжиггүй, нөгөө талаас бизнес эрхлэгчид монголчуудын маань хувьд бизнесийн зардал /бизнесийн зардлын 710 орчим хувь цалингийн зардал байдаг/ нь огцом өсөх болно. Тэгэхээр өсөлттэй холбогдуулж үнээ хуваарийн дагуу нэмж явахаа бүүр мартаарай.    

Friday, March 18, 2016

Эмийн зардлын асуудал тулгарвал хэрхэн шийдвэрлэх вэ


2014 онд Америкт эмийн зардал өмнөх жилээсээ 12,2 хувиар нэмэгдсэн гэж Centers for Medicare & Medicaid Services байгууллагаас мэдэгджээ. Энэ нь брэндийн эмтэй ижил үйлчилгээтэй хямд үнэтэй generic drug-ийн үнэ 2010-2014 оны хооронд 373%-иар /OptumRx мэдээлснээр/ нэмэгдсэнтэй үүдэлтэй аж. Эмийн компаниуд нэгдсэнээр generic drug-ийн зах зээлийн 40 орчим хувийг 3-хан компани хянаж байгаагаас үүдэн өрсөлдөөн багаас тэд үнээ нэмэгдүүлж байна. Нөгөө талаас элэгний С вирусын Sovaldi гэдэг үнэтэй /нэг ширхэг нь $1000, 84 курс/ эм ч гэсэн бусад эмийн үнэнд нөлөөлж байна гэж Money сэтгүүлд бичжээ. Ийнхүү даатгалтай иргэд хүртэл зарим нь эмээ авч чадахгүй заримдаа алгасахад хүрч байгаа бичигдэж байгаа энэ үед даатгалгүй эсвэл бичиг баримтгүй монголчуудад маань эм худалдан авахад хүндрэл учирч байгаа талаар ихээр сонсож байна. Зарим гэр бүлд нэмэр болох байхаа хэмээн найдаж та бүхэндээ хэдэн сар цуглуулж, судалж бичсэн бичлэгээ хүргэе.
1/ Юуны түрүүнд эм бичиж байгаа эмчдээ даатгалгүй, эм худалдаж авахад санхүүгийн хүндрэлтэйгээ хэлж байх хэрэгтэй. Ингэснээр тэд ихэвчлэн брэндийн эмийн хямд хувилбар буюу generic drug ихэвчлэн бичиж өгөх болно. Мөн эмчээсээ үнэгүй sample байгаа эсэхийг асуугаарай. Ерөнхий зарим төрлийн эм эмчийн оффист эмийн компаниудаас өгсөн байдаг.
2/ Хэрэв онлайнээр эм худалдан авах гэж байгаа бол баталгаагүй эм явуулах хуурамч компаниудаас болгоомжлох хэрэгтэй. Хэрэв домайн .pharmacy төгсгөлтэй байвал National Association of Boards of Pharmacy байгууллагаас хүлээн зөвшөөрөгдсөн компани байх болно. http://www.legitscript.com/ сайтаас тухайн вэб сайтыг шалгаж үзэж болно.
3/ Санхүүгийн туслалцаа авах. Дараахь аргуудыг ашиглаж үзээрэй. Үүнд:
- Юуны түрүүнд эмчээсээ эм үйлдвэрлэгч компани, ашгийн бус байгууллагууд, эсвэд ЗГ-ийн туслалцааны программ талаар мэдээлэл өгөх, хамрагдахад туслах боломжтой эсэхийг нь асуугаарай.
- Купон ашиглах. Зарим эмийн компаниуд зарим хямдралыг өвчтөнд шууд үзүүлдэг. Иймд хэрэглэж байгаа эм үйлдвэрлэгч компаний вэб сайт уруу орж үзээрэй.
- Эмийн clinical trial-д /туршилтанд/ орох. Clinicaltrials.gov гэдэг ЗГ-ийн сайтаар туршилтууд болон хаана явагдаж байгааг хайж болно. Жишээ Hepatitis B гээд хайхад гадаад дотоодод зарим нь дууссан зарим нь явагдаж байгаа гэхчилэн 2000 гаруй жагсаалт гарч ирж байна. Аливаа туршилтанд орсоноор замын зардал, оролцсонд чинь зориулж тодорхой хэмжээний мөнгө олгодог. Мөн туршилтанд оролцоход гарах зардалд туслалцаа үзүүлдэг Lazarex Cancer Foundation (lazarex.org) зэрэг байгууллагууд байдаг. Гэхдээ хамгийг гол нь эм, эмчилгээний туршилтанд орсоноор энэ нь таньд тус болж ч магад үгүй ч байж магад. Учир нь туршилтанд орсон эмийн зөвхөн 12 хувь FDA-аар батлагддагаас гадна оролцогчдын заримд нь өөрт нь мэдэгдэхгүйгэр placebo буюу ямар ч ач холбогдолгүй хуурамч эм өгөх магадлалтай. Таньд нөгөө эмээ эсвэл placebo өгч байгаа эсэхийг өгч байгаа ажилтан ч мэдэхгүй. Гэхдээ л үнэхээр өөр арга байхгүй үед туршаад үзэхэд зүгээр санагдана.
- Түүнчлэн зарим эмийн компаниуд эмчлүүлэх санхүүгийн чадваргүй өвчтөнд туслах программ patient-assistance-аараа дамжуулан туслалцаа үзүүлдэг. Орлогын хязгаар болон бусад нөхцөлүүдтэй байж магад. Гол нь хайж олоход нэлээд судалгаа шаардагдах байх. Rxassist.org /эмийн нэрээ оруулж хайх/, patientadvocate.org /patient service хэсгээс financial-assistance гэдгийг сонгоход сайтууд гарч ирнэ. Тэндээс хямдралын карт, туслалцаа байгаа эсэхийг нь шалгаарай/, pparx.org сайтуудаас өөрийн эмд тохирох программыг хайгаарай. Needymeds.org сайтад GAP буюу Generic Assistance Program гэдэг үрүү нь орвол 20 ширхэг эмэнд туслалцаа авч болно гэжээ. Гэхдээ нөхцөлдөө орлогын хэмжээг зааснаас гадна иргэн, эсвэл амьдрах эсвэл ажиллах эрхтэй хүн байх ёстой гэж орсон байна.
Хамгийн өргөн мэдээллийг энэ сайтаас оллоо. http://www.needhelppayingbills.com/…/get_free_prescription_… хэсэгт ЗГ болон ашгийн бус байгуулагуудын туслалцааны байгуулагуудын мэдээлэл байна. Жишээ нь The HealthWell Foundation provides assistance with paying for prescription drugs. Some of the assistance they provide includes help with copayments, prescription drug coinsurance, as well as deductibles. Most of the aid is offered for patients with chronic or serious medical conditions гэх мэтээр мэдээллийг дэлгэрүүлж олж судлаарай.
Мөн эмийн компаниудын үнэгүй эмээр тусладаг программнуудыг энэ линкээр: http://www.needhelppayingbills.com/…/patient_assistance_pro…
Жишээ нь Abbot Abbott prescription assistance program helps tens of thousands of patients per year and provides numerous medications free of charge гэх мэтээр компаниудын нэрээр нь дарж ороод олгох нөхцөл, өргөдлийн процессыг нь үзээрэй.
Мөн эм, эмнэлгийн биллд туслалцаа үзүүлдэг топ буяны байгууллагууд. Тухайн өвчнөөсөө хамаарч эдгээр байгуулагуудад хандах нь зүйтэй байх.
• American Brain Tumor Association
• American Kidney Fund
• American Liver Foundation
• American Lung Association
• Arthritis Foundation
• Crohn's & Colitis Foundation of America
• Cystic Fibrosis Foundation
• Diabetes Research Institute Foundation
• Epilepsy Foundation & Research Foundation
• First Candle/SIDS Alliance
• Huntington's Disease Society of America
• Juvenile Diabetes Research Foundation International
• Lupus Foundation of America
• Lupus Research Institute
• Michael J. Fox Foundation for Parkinson's Research
• Muscular Dystrophy Association
• National Hemophilia Foundation N.O.
• National Jewish Health
• National Kidney Foundation
• National Organization for Rare Disorders
• Parkinson's Disease Foundation
Мөн уг сайтад бусад туслалцаа үйлчилгээний талаар мэдээллүүд байна. Жишээ нь хорт хавдартай хүмүүст төлбөрийн туслалцаа үзүүлдэг программын мэдээлэл CancerCare Co-Payment Assistance Foundation - This non-profit organization provides financial assistance and cash grants to people who need assistance with paying hospital and medical bills. A focus is on helping people that are hit with expenses that result from a cancer diagnosis. Read more on help with cancer bills , нүдээ үнэгүй үзүүлж шил тааруулахад туслах байгууллагууд гэхэд Eyeglasses and exams - Find a listing of several non-profits and charities that provide either free or low cost eye exams and prescription glasses. Some agencies will even provide contact lenses. More on free glasses and exams , шүдний туслалцааны талаар Dental Care - Assistance is coordinated by a national non-profit organization, and free dental programs are provided by thousands of dentists as part of the Dental Lifeline Network and other charities. Read more on free dental care линкүүдээр орж судлах жишээтэй. Маш их мэдээлэл байна. Яг хэрэгтэй хэсэг үрүүгээ цаг гаргаад сайн судлавал туслалцаа олж магад.
- Мөн мужуудад болон хотын эмнэлгүүдэд чинь туслалцаа үзүүлдэг программ байгаа эсэхийг шалгаарай. Жишээ Kaiser гэхэд өөрийн гишүүн биш ч гэсэн бага орлоготой хүмүүст тэдний эмнэлэг, эмээр үйчлүүлэх, эм санхүүгийн туслалцаа үзүүлдэг программтай байна. Дэлгэрэнгүйг
http://share.kaiserpermanente.org/…/subsidized-care-and-co…/ Ямар ч байсан хойд, өмнөд Калифорни, Колорадо, Орегон, вашингтон зэрэг муж хотууд орсон байна. Энэ программд цагаачлалын статус гэж заагаагүй байна. Ямар ч тохиолдолд холбогдоод үзээрэй.
- Мөн Калифорнийн 35 коунтид амьдардаг хүмүүст зориулсан нэг сайхан программ CMSP https://cmsp.amm.cc/ дахин батлагдсаныг олон хүн сонсоогүй яваа байх. Орлого багатай ч цагаачлалын статусаасаа болоод MediCal авч чадахгүй байгаа бөгөөд Napa, Yoloь Yuba, El Dorado гэх мэтчилэн 35 коунтид /жагсаалтыг сайтаас үзээрэй/ амьдардаг хүн энэхүү программд хамрагдах боломжтой http://www.cmspcounties.org/counties/eligibility_manual.html . Хэдийгээр энэ нь бүтэн MediCal-ийг гүйцэхгүй ч хэд хэдэн удаа эмнэлэгт үзүүлэх, 1000 хүртэлх долларын эм авах зэрэг хязгаартай байх шиг байна лээ. Мөн энэхүү программд хамрагдсанаар нэмэлт программууд /http://www.cmspcounties.org/benefits/secondary_payer.html/ түүний дотор Drug Company Patient Assistance Programs (PAPs) for Hepatitis-C Medications программд /нөгөө үнэтэй эмийг авч уухад туслахнээ/ хамрагдах боломжтой.
- Мөн бичиг баримтгүй хүүхдүүд CA-д 2016 оны 5-р сараас MediCal-д хамрагдах боломжтой болсон хуульд Броун ах маань өнгөрсөн жил гарын үсэг зурсаныг та бүхэн мэдэж байгаа байх. Үүнийг шинэ ирсэн хүүхдүүдтэй хүмүүст хэлээрэй.
Дашрамд дурдахад хорт хавдар мэтийн хүнд биш, оношлоход амар өвчинөө /ханиад, тууралт, алерги гэх мэт/ онлайнээр мэргэжлийн эмчид үзүүлж эмийн бичиг авах боломжтой. Эчийн бичгээс эмч гэртэй чинв ойр эмийн сан уруу онлайнээр явуулж өгдөг. Иймэрхүү үйлчилгээ үзүүлдэг компаниуд гэвэл Teladoc, Doctor on Demand, MDLive. Даатгалгүй бол ойролцоогоор зөвлөгөө авахад 40-50 доллар юм байна.
За та бүхэндээ эрүүл энхийг хүсье.

Thursday, March 17, 2016

Эмэгтэйчүүдийн баяраас үүдсэн бодол


Саяхан болсон Мартын 8, одоо цэргийн баяр гээд, над шиг хуучны хүний сурсанаар бол эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүдийн баяр ойр ойрхон болохын хамт бага насандаа энэхүү баярыг гэр орондоо хэрхэн баяртай, ширээ дүүрэн хоол ундтай тэмдэглэдэг байснаа санадаг юм. Аав маань өглөө босоод л “үйлчилж өгнөө” гээд л эрэгтэй дүү нартай маань хамтраад гэр орон цэвэрлэж, хоол унд гээд чадлаараа л биднийг баярлуулдаг сан. Одоо ч гэсэн аав маань ээжид жилд нэг удаа бүтэн өдөр “үйлчилсээр” байна. Залуу хүүхдүүдийн FB-ийн хуудсаар эмэгтэйчүүдийн эрхийн баярыг ганц 2, набороор панаалдууллаа, байнга гэр орны ажилд туслахын оронд нэг өдөр ямар ч хэрэггүй л гэх мэт үгс жирэлзээд өнгөрөв. Суугуул нутагт минь эрэгтэйчүүд ажлаасаа гараад хүүхдээ харж, гэр орны ажлаа зохьцуулж, эмэгтэй нь ажил хийж мөнгө олох нь жирийн үзэгдэл, энэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл. Гэр орны ажлаа хэн нь хийж, хүүхдийн хичээл номыг хэн нь голлож хариуцах вэ гэдэг дээр монгол гэр бүлийн хувьд ойлгомжтой, эмэгтэйчүүд ихэвчлэн үүрдэг. Гэхдээ үүнд үнэндээ эрх, эрх чөлөөний асуудал огтхон ч хамаагүй зүйл байж болох юм. Би ч гэсэн залуу байхдаа дээрх охид залуучууд шиг л бодолтой байсан. Харин гол нь хэн нь ямар ажлыг хийхдээ сайн бэ, төрөлхийн /байгалийн/ зан чанар нь алинд нь тохиромжтой вэ гэдэг өнцгөөс харвал зүгээр гэж л залуу гэр бүлүүдэд хэлэх гэсэн юм. Би эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүдийн төрөлхийн зан байдал, үйлдлийн ялгааны талаар судалгаа унших дуртай л даа. Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн төрөлхийн зан чанарыг харуулсан зарим судалгаанаас авсан мэдээллийг оруулья /жирийн бичлэг учраас эх үүсвэрийг нь дурдсангүй/. Хамгийн түрүүнд бага насны охид, хөвгүүдийн тоглож байх үед нь ажиглаарай. Хөвгүүд асуудлыг ихэвчлэн хүчээр шийдэх оролдлогыг хийдэг бол охид илүүтэй хэл яриагаараа зөвшилцөх, тохиролцох оролдлогыг хийдэг. Сагс, хөл бөмбөг зэрэг тоглоомын талбай дээр охидын хэн нэг нь бусдаасаа илүү гарч тоглохыг боддоггүй, охид алдаа гаргасан тохиолдолдоо тэгтлээ хүндээр хүлээж авдаггүй, үнэхээр өөрийгөө буруутай гэж бодоогүй ч уучлаарай гэдэг үгийг амархан хэлж орхидог тул багаар сайн тоглогчид байдаг. Харин хөвгүүдийн хувьд өөрийгөө харуулах нь их чухал, үүнээсээ болоод хэрэв тоглолтын явцад алдаа гаргасан бол үүнийгээ маш хүндээр тусгаж дуугаа хураах нь элбэг бөгөөд уучлаарай гэдэг үг нь тэдний хувьд маш их буруутай гэж бодсон үедээ л амнаасаа унагаана. Том болсон хойноо ч гэсэн тэгж бодох нь тун ховор гэдгийг хүүхнүүд бид андахгүй. Тэдний хувьд өөрийгөө харуулах, давуу талаа үзүүлэх нь хамгийн чухал асуудал. 10 жилийн хөвгүүд нэг нэгнээсээ дээр гарах гээд найзыгаа хүртэл доош хийж шоолдгийг санаж байгаа биз дээ. Ажлын байранд очоод эмэгтэйчүүд өөрийгөө харуулах оролдлого хийдэггүйгээс бусад цуг ажилладаг эрэгтэйчүүд, эрэгтэй дарга нартаа мэдлэг, чадвар муутай гэж харагдах нь элбэг байдаг. Харин эмэгтэй дарга нар ажилчдын хувьд хамгийн сайн дарга нар. Тэд хийх ёстой ажлыг нь даалгаж байж үүнийг ингээд өгөхийг бодоорой, ингэж болох уу зэргээр хүмүүстдээ хэлдэг. Эрэгтэй эмэгтэй 2 хүн ажлын талаар санал зөрөлдвөл эрэгтэй нь саналаа тулгаж, эмэгтэй нь бууж өгөх нь элбэг. Найз нөхдийн хувьд эмэгтэйчүүдийн нөхөрлөл хамаг юмаа элэн далангүй ярьж, дэлгэсэн итгэлцэл дээр тогтдог бол эрэгтэйчүүд олон жил найзалсан ч тэгтлээ хувийн асуудлаа дэлгээд байхгүй зөвхөн дур сонирхол нэг зүйлээ л голдуу ярилцдаг. Бусадтай ярилцахдаа ч биеэ өөр өөрөөр авч явдаг. Эмэгтэйчүүд ярилцагчийгаа анхааралтай сонсож, заримдаа соирхолгүй байсан ч аан тийм үү, аанхан гэх мэтээр дэмжиж, хэрэв өөрөө хэт их ярьж, давамгайлж  байгаа мэт санагдсан тохиолдолд нөгөө хүнээсээ асуулт асууж яриандаа татан оролцуулан яриагаа өрнүүлдэг, тэгээд ч бидний яриа 2,3 цаг үргэлжлэх нь энүүхэнд. Харин эрэгтэйчүүдийн хувьд яриа нь мэдлэг чадвараа харуулах үндэс гэж үздэг. Эрэгтэй, эмэгтэй хүний төрлхийн зан чанарыг ялгааг тэдэнд зориулсан зар сурталчилгаа дээр илүү харах боломжтой байдаг. 
Жишээ нь эрэгтэй хүмүүст зориулж “docker” брэндийн өмдийг сурталчилсан рекламны амжилттай аяны талаар бүр 1997 онд бичигдсэн нэгэн артикл байдаг. Тансаг бараа биш жирийн хувцсыг яг эрэгтэйчүүдийн зах зээлд гаргахдаа тэдний төрөлхий зан чанарт тулгуурлаж рекламуудыг бүтээснээр маш амжилттай болж одоо бараг америк эрэгтэй хүний 4 хүний нэг нь ийм өмдтэй, түгээмлээрээ жинсний дараа орох хэмжээний брэнд болж чадсан юм. Хамгийн анхны реклам нь ийм өмдтэй жирийн хэдэн залуусын /царай нь бараг харагдахгүй/ хоорондоо холбоогүй хэсэг хэсэг яриаг /тал тал өгүүлбэр/ багтаасан жирийн нь л реклам. Гэвч эрэгтэйчүүдийн далд хүсэл /гэр бүлийн хэвийн амьдралаас гарч найз нөхөдтэйгээ байх/, тэдний толгойд нь байнгын орж ирдэг хүүхнүүдтэй холбоотой зурвас бодлууд /тасалдсан яриа нь илэрхийлж байгаа юм – энэ талаар нарийн яриад яахав хэ хэ/, Эр хүнлэг биш тул хэт гоё, цариалаг байх ёсгүй гэж үздэг /царайг нь нэг их харуулахгүй орхисон/ гэх зэргийг багтаасан учраас эрэгтэйчүүд маш сайн хүлээж авсан гэж үздэг. Эдгээрээс олонх эрэгтэйчүүд олон мэдээллийг зэрэг хүлээн авах чаддаггүй нь /аливаа зүйлийг өргөн хүрээнд олж хардаг, гол гэсэн зүйлээ аваад бусад зүйлсийг хэрэггүй гэж орхидог/, аль нэг зүйлийн нарийн ширийн бүх зүйлийг анхааралтай харж, олон мэдээлийг шүүж чаддаг эмэгтэй хүнээс ялгаатай байдгийг хэдүүлээ илүүтэй сонгож харья. Жишээ нь эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийг нэг өрөөнд оруулаад доторх эд зүйлсээ тогтоо гээд дараа нь юу юу байсныг асуувал эмэгтэй хүн номын тавиур, түүнд өрсөн ном, аягүй бол юуны тухай номнууд харагдсаныг хэлж чадна. Харин эрэгтэй хүнээс асуувал ном өрсөн тавиур байсан л гэж хэлнэ. Ийм ч учраас тэд биднийг байдгаараа гоё өөрчлөлт хийчихсэн /өөртөө болон гэр орондоо/ байхад анзаардаггүй, хайсан юмаа олдоггүй. Манай том хүүгийн хэлснээр эрэгтэй хүн хөдөлгөөнтэй юмыг нүд нь сайн олж хардаг гэнэ. Тэгэхээр би авчруулах гэж байгаа зүйлээ өөрөө очиж олоод хөдөлгөж харуулаад тэднийг олсон болгохнээ дээ хэ хэ. Эдгээрт үндэслээд эрэгтэй эмэгтэй хүнд зориулсан рекламыг танихад амархан. Олон юм нуршсан байвал эмэгтэй хүнд, гол хэлэх зүйлээ л хэлсэн байвал эрэгтэй хүнд зориулсан реклам гэж үзэхэд болно. Хэрэв эрэгтэй хүнд зориулсан реклам дээр олон үг, эсвэл олон зүйл оруулсан байвал тэдний анхаарал уг бараа таваар дээр биш өөр зүйл үрүү сарнина гэж үздэгээс тэр юм. За ингээд нуршиж нуршиж юу хэлэх гэсэн юм бэ гэвэл нарийн чимхлүүр хүүхдийн зан төрх, хүмүүжил, хичээл ном, хоол унд зэрэгт эмэгтэйчүүд бид голлож анхаарахгүй бол манай нөхдүүд сэтгэл байв ч орхигдуулаад орхигдуулаад явчихна даа. Нөгөө онигоо юу гэдэг билээ. Эхнэр гэрийн санхүү эдийн засаг, гэр орноо ажил гээд жижиг жижиг зүйлсээ хариуцаад, би дэлхий нийтийн энх тайван, ойрх дорнодын мөргөлдөөнийг зохицуулах гээд том том зүйлээ шийдээд явдаг гэдэг байхаа. Тэдэнд том том, ерөнхий зүйлээ даатгаад явахад алзахгүй. Жишээ нь аялалд явж байхдаа ерөнхий аль аль том замаар явж хүрэх боломжтойг нөхөр нь тодорхойлж (өөрийг нь жишээнд авлаа гээд дургүйцнээ хэ хэ хэ), ойр зуурын жижиг зам, эргэлт, зогсолтоо эхнэр нь хариуцвал үр ашигтай тусах нь. Тэгэхээр голлож хариуцдаг зүйлээс нь салгаж мартын 8-ээр эхнэрээ нэг өдөр баярлуулахад буруу зүйлгүй санагдана. Харин маргааш хүүхнүүдээ хэдүүлээ нэг өдөр ойрх дорнод, ерөнхийлөгчийн сонгууль энээ тэрээ чухал асуудлыг зохицуулж түр тэдний толгойг амраая даа.  

Sunday, March 6, 2016

Оюуны хоцрогдолтой залуучуудад зориулсан ажлын программ, сургалтууд

Аутизм буюу Autism Spectrum Disorder тодорхой үйлдлийг давтан хийдэг, хүнтэй харилцах тал дээр хүндрэлтэй хөгжлийн хоцрогдлыг ийнхүү нэрлэдэг ба одоогоор Америкийн 68 хүүхэд тутамд 1 хүүхэд ийм өвчтэй төрж байна. Энэхүү өвчин нь маш олон хэлбэрээр илэрдэг бөгөөд анагаахын төрөл бүрийн чиглэлийн дэлхий нийтийн судлаач эрдэмтэд генийн хэмжээнд судалгаа туршилтыг хийсээр байгаа ч одоохондоо энэхүү өвчинй үүсгэгч шалтгаан, эмчилгээг олоогүй байгаа билээ. Америкт болон бусад хөгжилтэй улс орнуудад эдгээр хүүхдүүдэд зориулсан тусгайлсан прогрммууд нь өндөр хэмжээнд ажилладаг ч насанд хүрсэн хүүхэд, залуучуудын ирээдүйн талаар эцэг эхчүүд санаа зовох нь элбэг. Аутизмтэй хүүхдүүдийн тархи математик, үгс, дүрс, паттерн зэрэг чиглэл чиглэлээр дагнан сайн ажилладаг байх нь элбэг. Тэдний зарим нь дахин давтах үйлдлийг маш нарийн анхаарал төвлөрүүлэн гүйцэтгэдэг, эсвэл оюун ухааны өндөр потенцал, эсвэл  логик сэтгэлгээтэй байдаг нь зарим төрлийн ажилд маш сайн тохирдог байна.Холливүүдийн томоохон студиогийн хажууханд байрлах Exceptional Mind программ ийм өвчтэй залуучуудад киноны тусгай эффект хийх, 3 жилийн хугацаатай компьютер программ trade-д суралцах хичээлүүдтэй юм байна. Эдгээрээс зарим энэд цалинтай ажиллахаар үлддэг ба энэ байгууллага томоохон кино студитэй гэрээтэй ажиллаж, залуучуудын уран бүтээлүүдийг кинонуудад ашиглаж байна. Түүнчлэн энэд эдгээр залуучуудад нийгмийн харилцааны анхдагч чадварууд болох хүнтэй мэндлэх, өөрийгөө танилцуулах, хүнтэй ярилцах, хувцсаа хэрхэн өмсөх, өөрийгөө хэрхэн ариун цэвэр сахих вэ зэрэг зүйлүүдэд сургадаг гэжээ. үүнтэй адил бусад жишээг дурдвал:

- Walgreens дэлгүүр 2007 онд нээсэн нэгэн дистрибьюшин төвдөө 40 орчим хувьд нь хөгжлийн болон оюуны хоцрогдолтой, өвчтэй хүмүүсийн авч ажиллуудаг болсноос хойш Procter & Gamble, Best Buy, Lowe зэрэг компаниуд үлгэр авч өөрсдийн программтай болсон юм байна.
- Autism Self Advocacy Network байгууллага үл хөдлөх хөрөнгийн Freddie Mac-тай хамтарсны дагуу санхүүгийн цалинтай интерн авч ажиллуулдаг.
- Rangam Consultants байгууллага Autism Speaks байгууллагатай хамтран аутизмтай хүмүүсийг ажил олгогчтой холбож өгдөг Spectrum Careers төвийг ажиллуулж байна.

Монголд манай ангийн маань "хүүхэд" Нямгэрэл маань Анд төвийг байгуулж аутизм өвчний талаар анх удаа хүмүүст зөв мэдээлэл, тодорхой ойлголтуудыг хүргэж, компани байгууллагуудтай хамтарч ажиллаж байгааг бахрахан харж байгаа билээ. Ийм өвчтэй хүүхдүүд, тэдний гэр бүлийхэнд маш их тус болсон буянтай сайхан үйл билээ. Цаашид дээрхийн адил олон сайхан программын эхлэлийг тавина гэдэг итгэж байна.  

Wednesday, December 30, 2015

Калифоринид 2015 оны 1/1-ээс хэрэгжих зарим хуулиуд

За, Калифоринид шинэ оны 1/1-ээс хэрэгжиж эхлэх хуулиудаас Монголчуудад хамаралтай байж болох хэдийг нь дурдая. Үүнд:
1/ Улсын хэмжээний мөрдөгдөж байсан дүрэм өөрчлөгдсөнөөр Калифорни мужид ахлах сургуулийн төгсөлтийн шалгалтыг CAHSEE -ийг болиулаад байна. Өмнө нь энэ шалгалтан дээрээ унаад ахлах сургууль төгссөн диплом аваагүй залуучууд сургууль дипломаа нөхөж авах боломжтой болсон. Мөн сургуулийг бусад сургуулиудтай харьцуулах харах боломжийг олгодог API үзүүлэлтийг сургууль дээр гаргахаа больж байх шиг байна. Сургуулийн үзүүлэлтийг яаж илэрхийлэхийг нь сайн мэдэхгүй байна. Мужаас энэ талаар эцэг эхчүүдэд удахгүй мэдээлэл өгөх байхаа.
2/ Сургуулиудад сайн дурын үндсэн дээр ордог байсан sex ed буюу бэлгийн боловсролын хичээлийн заавал үзэх хичээл болгосон. Мөн ахлах ангийн сурагчдад yes means yes буюу өөрийн үнэлэмжээр дүгнэх биш сексийн партнерээсээ тодорхой ойлгомжтой зөвшөөрөл авах талаар тусгайлан эрүүл мэндийн хичээлийг оруулах болжээ.
3/ SB 588-ээр хэрэв ажилчид цалингаа авч чадаагүй тохиолдолд California Labor Commissioner-ээс тухайн ажил олгогчийн өмчид lien /данс, өмчийг хааж тэндээс төлбөр гаргах эрх/ тавих замаар ажилчдын цалинг нөхөх эрхийг өглөө.
4/ AB 1422-оор Uber, Lyft зэрэг тээврийн компаниуд жолоочдынхоо рекорд уруу орох эрхийг DMV-д өгч байх аж. энэ нь ямар нгээн зүйлийг өөрчилж байга эсэхийг тэнд ажилладаг хүмүүс мэдэж байгаа байх.
5/Урьд мэдээлж байсан сургууль, коллежийн кампусд бууг хориглсон хужуль SB707
6/ Эцэст нь, Сакраменто хотод байгаль орчныг ноцтой бохирдуулагч нэг удаагийн пластик уутанд хориг тавигдсаны дагуу том жижиг дэлгүүр, хоршоод таныг 10 сентээр цаасан уут эсвэл дахин хэрэглэгдэх даавуун уут худалдаэж авах эсэх талаар асуух болно. Ресторан, hardware дэлгүүрүүдэд бол зүгээр пластик уут хэрэглэгдэнэ. Тэгэхээр гэртээ хэвтэж байгаа даавуун уутнуудаа ил тавиад дэлгүүр явахдаа марталгүй авч явж заншия.

Tuesday, December 8, 2015

Сургуулиудын талаарх мэдээлэл бүхий вэб сайтууд

Калифорнийн болон бусад мужийн бүх сургуулиудын үзүүлэлт, харьцуулалт, эцэг эхийн зүгээс өгсөн үнэлгээ, тоо баримтууд бүхий вэб сайтууд.
www.edsource.org/ (Калифорний багш, эцэг эхчүүдийн холбооноос гаргадаг сайт. Ерөнхий дата мэдээлэл, сургууль тус бүрээр тоо баримт графикийг нэг дор гаргаж авч болно. Мөн сургалтын шинэ арга зүй, мэдээлэл, тулгарч байгаа асуудлуудын талаар мэдээлэл авах боломжтой.)
www.ed-data.k12.ca.us (Калифорни мужийн боловсролын албан ёсны тоо баримтыг энэ сайтаас олж авна. Сургуулийн нэр, дистрикт, зип кодоор тоо мэдээллийг харьцуулах боломжтой.)
edresults.cloudapp.net (тухайн муж, дистриктэд аль сургууль сайн байгааг, танай хүүхдийн сургуулиас аль сургууль сайн явж байгааг тоо баримт, графикаар харьцуулан харж болно)
www.greatschools.net
Би хүмүүст ихэвчлэн Greatschools.net хаягийг их хэлж өгдөг. Учир нь өөрийн оршин сууж байгаа хаягаар тодорхой радиуст байгаа сургуулиудын жагсаалтыг гаргаж ирээд тестийн оноо, багш нарын боловсрол, хүүхдүүдийн арьс өнгөний хувь, анги дахь хүүхдийн тоо зэргийг сургууль тус бүрд эсвэл хэд хэдийг харьцуулан харах боломжийг олгодог. Мөн эцэг эхчүүдийн санал, сэтгэгдлийг унших боломжтой.

Monday, November 16, 2015

"Ногоон" хэмнэлтүүд



Калифорни “ногоон” энергийн хууль боловсруулалт, хэрэгжүүлэлтийн талаараа Америктаа нэгд явдаг гэдгийг та бүхэн мэдэж байгаа. Цаг агаарын цэвэр байдал, дэлхийн дулаарлын багасгах тал дээр олон жилийн өмнөөс урт хугацааны төлөвлөгөө, шат дараалсан хуулийг авч хэрэгжүүлж байгаагийн нэг хэсэг нь нарны энерги ашиглах, машин үйлдвэрлэгчдэд тодорхой техникийн үзүүлэлт бүхий машиныг Калифорнид зарах, ашиглах шаардлага тавьдаг зэрэг орох билээ. Энэ бүгд арга хэмжээний хэсгээс орлого багатай иргэд хүртэх боломж бүхий хэд хэдэн программ одоогоор хэрэгжиж байгааг оруулж байна. Эдгээр программд хамрагдахын тулд хаана оршин суугаа, орлогын хэмжээ, ямар орон сууцанд амьдарч байгаа зэрэг хамааралтай тул вэб сайтууд уруу орж дэлгэрэнгүйг үзээрэй. Үнэхээр нөхцөлийг хангаж байвал өргөдлөө цаг алдалгүй бөглөөд ач тусыг нь үзээрэй
Байр эзэмшигчдэд зориулсан нарны панел.
The Single Family Affordable Solar Homes Program /SASH/. Энэхүү программ нь PGE буюу Pacific Gas & electric Co., Southern California Edison Co., San Diego Gas & Electric компаниудын үйлдчилдэг районд багтдаг, тухайн оршин суугаа районы айлуудын дундаж орлогоос 80 хувиас доош орлоготой бөгөөд affordable буюу улсын болон мужийн анхн удаа байр худалдан авахад зориулсан тусламжийн программ оролцуулж байраа худалдан авсан, эсвэл ашгийн бус байгуулагын эзэмшилд байдаг гэх мэт байраа зарахад тодорхой хязгааралт тавигдсан байр эзэмшигч багтах боломжтой. Grid Alternatives байгууллагад өргөдлөө гаргана. http://www.gridalternatives.org/learn/sash  

Байр түрээслэгчдэд зориулсан нарны панел
 Multifamily Affordable Solar Housing Program /MASH/, саяхан шинээр ажиллаж эхэлсэн Solar Funding programв Энэхүү 2 программ нь орлого багатай районы олон айлын орон сууцыг түрээсчлэгчдэд зориулагдсан. MASH-ийг хэрэгжүүлж байгаа PGE, SDG&E түр хугацаагаар өргөдөл авахаа зогсоосон байгаа ч SCE шинэээр өргөдлөл хүлээн авч тэднийг хүлээх жагсаалтанд оруулж байгаа гэсэн байна.
Энергийн хэмнэлтийн тусламжийн программ
Байр эзэмшигч болон түрээслэгч аль аль нь энэхүү программд хамрагдах боломжтой бөгөөд үүнд хамрагдсанаар дулаалга, хаалга, хананы завсар зайлахааг бөглөх, энергийн хэмнэлттэй аппиланс шинээр суурилуулж өгдөг. Улсын ядуурлын түвшингээс 200 хувиас доош орлоготой иргэд өргөдөл бөглөх боломжтой. Ерөнхийдөө utility компанийхаа биллийн хямдралтай программд ордог бол бараг л нөхцөлийг нь хангах байх. Энэ программд хамрагдаж байх үед буюу гэрт чинь contractor ирж юу юуг чинь янзлах хэрэгтэйг шалгах үед хөргөгч чинь энерги иддэг  хуучин загварынх бол, ус халаагч чинь ажиллагаагүй тус тус үнэгүй сольж өгнө. Хэрэв дээвэр чинь дулаалгагүй бол дулаалга хийнэ. Бусад тохиолдолд хана хаалганы завсар, усны хоолой зэргийг шалгаж янзлах жижиг зүйлсийг янзалж өгнө. Өргөдлөө хаана гаргахаа      http://www.cpuc.ca.gov/PUC/energy/Low+Income/liee.htm
Сайт руу орж өөрсдийн utility компанийн харилцах утсыг аваарай.Мөн дээрх сайтын http://www.cpuc.ca.gov/PUC/energy/Low+Income/index.htm хэсэгт тог, газын биллийн хямдралд /30-35 хувиа хэмнэх/ орох нөхцөл, мэдээлэл байгаа. Хүүхэдтэй монгол айлууд үүнд ихэвчлэн багтаж орхидог. Өргөдөл  процесс нь ч амархан.

Бага орлоготой иргэдэд зориулсан дулаалгын программ
Бага орлоготой  болон агаараын бохирдолтой гэж тодорхойлогддог районд амьдардаг иргэд энэ программд хамрагдсанаар нарны панел, нарны энергиэр ажилладаг ус халаагуур /heater/ тавиулах боломжтой. http://www.csd.ca.gov/Services/FindServicesinYourArea.aspx
Уруу орооод өөрийн амьдарч байгаа районоо сонговол уг программд хамрагдах эсэх, ер нь ямар ямар программууд боломжтойг ерөнхийд нь харах боломжтой.

Нарны энергиэр ажилладаг ус халаагч мөнгө буцааж олгох программ
PGE буюу Pacific Gas & electric Co., Southern California Edison Co., San Diego Gas & Electric компаниудаар үйлчилгээ авдаг айлууд энэхүү программд хамрагдсанаар нарны энергиэр ажилладаг ус халаагуур худалдан авч суурилуулбал to $4,366 мөнгөө буцаан авах боломжтой. Сарын өмнө манай heater хагараад сольсон юм. Уг нь хуучнаа сайжруулж energy-efficient загвараар сольж 200 доллар буцаан авсан ч энэ программыг мэддэг байсан бол үүнийг суулгах байсан юм гээд бид 2 ярьж байсан юм. Газын мөнгө ч мөн бага гарна даа. Үүнийг суулгавал.
Мэдээллийг http://gosolarcalifornia.com/solarwater/ сайтаас аваарай.

Хуучин машинаа мөнгөөр солих боломж
Enhanced Fleet Modernization Program. Иргэд хуучин машинаа $1000, хэрэв улсын ядуугийн түвшингийн 225 хувьд орлоготой иргэд хуучин машинаа өгөөд 1500 доллар авах эсвэл SMOG тестэд тэнцэхгүй байгаа машинаа засуулахад 500 долларын тусалцаа тус тус авах боломжтой. SMOG-т тэнцэхгүй муу машинтай хүмүүс үүнийг ашиглаад аваарай.
Түүнчлэн Plus Up гээд San Joaquin Valley Air Pollution Control District, The South Coast Air Quality Management District-ийн оршин суугчид орлогын байдлаасаа хамаараад муу машинаа өгөөд $6500-$9500 буцаан авах боломжтой.  
  
Цэвэр энергитэй машины мөнгө буцааж авах программ
Бага эсвэл 0 emission машин худалдаж болон лиз хийсэн мужийн иргэд 5000 хүртэлх доллар буцаан авах боломжтой.  Энэ нөхцөолийг хангаах машины жагсаалтыг
https://cleanvehiclerebate.org/eng/eligible-vehicles сайтаас хараарай.