Долоо хоногийн үг

"Success is a lousy teacher. It seduces smart people into thinking they can't lose." Bill Gates
Амжилт бол муу багш. Ухаантай хүмүүсийг ялагдах ёсгүй гэсэн бодолд уруу татдаг.

Saturday, March 11, 2017

Харилцаа холбоогоо сайн байлгахын учир



Монголоос шинээр ирсэн болон монголоос америкт ирэхээр төлөвлөж байгаа /монголд амьдардаг олон хүн манай сүлжээний гишүүн/ хүмүүст хэрэг болох болов уу гээд эгч хүний хувьд, энэд 10 гарй жил амьдарсан хүний хувьд нэг бяцхаан зөвлөгөө өгөх гэсэн юм. Бид ч гэсэн ирчихээд энэ алдаануудыг гаргаж байсан болохоор та бүгд мэдэхэд илүүдэхгүй байх.
1/ Америкт нэг номерын хэрэгцээтэй чанарт хүнтэй харьцах харьцаа ордог. Та бүгдийн эндэх амьдрал монгол, америк, солонгос гэлтгүй бүх хүнтэй хэрхэн харьцаа үүсгэж, энэ харьцаагаа хэрхэн хадгалж, хэрхэн сайхан сэтгэгдэл үлдээж байгаагаар бүрэн тодорхойлогдоно гэхэд буруудахгүй байх. Өөрөөр хэлбэл аль болох олон хүнтэй танилцаж, ярьж, харилцаа холбоогоо таслачихгүй барьж байх нь чухал гэсэн үг. Хаана ч амьдарлаа, хаана ч ажиллалаа гэсэн боломжоороо хүнд сайхан сэтгэгдэл үлдээж байгаарай. Энд дахиж ажиллахгүй юм чинь яадаг юм эсвэл энэтэй дахиж учирахгүй юм чинь гэх зэргээр буруу харьцаж, буруугаар амьдралаа эхэллэв. Дэлхий бөөрөнхий. Бүх юм холбоотой, бүх юм эргэж байдаг. Энэ тэнд хийсэн, бүтээсэн, ярьсан зүйл бүр чинь эргээд чам дээр бууж явдаг юм шүү.
2/ Энэ нь хамгийн түрүүнд хүнтэй мэндэлж яриа үүсгэхээс эхлэнэ. Хүнтэй мэндлээд болбол нэрээ хэлээд нүүр үрүү нь эгцэлж хараад гар барих нь зөв. /чанга баттай барих нь хүндэлж итгэл төрүүлдэг гэж үздэг/
Эндхийн монголчуудтай хаана ч тааралдсан мэндлээд нэрээ хэлээд юм ярихад хэн ч хэзээ ч дургүйцэхгүй гэж /яараагүй явж байгаа бол/ бодож байна. Харин ч юм хэлэхгүй, ярихгүй өнгөрвөл бид нар гайхдаг юм шүү. Тэгээд таниас, чамаас юм асуух зүйл гарвал холбогдож болох уу зэргээр утас, имэйлийг авбал дараа чиний дуудлагыг дуртайяа авах болно. Чамд ч гэсэн урьд нь яриа үүсгэсэн хүнтэйгээ харьцахад амар байх болно.
3/ Хүнтэй утас, мэйл, мессеээр ярьж, холбогдож юм асууж, ярьсан бол хариугаа завал өгч байх. Жишээ нь юм асуусан бол баярлалаа энэ тэрээгээ хэлэхээс хэлсэн зүйл нь хэрэг болсон ч болоогүй ч буцаж дахин холбогдож би тэгсэн ингэчихлээ гэж хариу мэдэгдэж байх нь харьцаагаа хадгалж үлдэхийн гол үндэс. Зарим үед монголчууд юм асууж ярилцаж байгаад шийдвэр гаргаагүй үедээ дахиад ярья гэчихээд таг болчихдог. Энэ нь нөгөө хүндээ ямар ч ач холбогдолгүй байсан ч ямар нэгэн байдлаар нөгөө хүндээ хүлээлт үүсгээд орхидог. Энд ямар ч үед буцаж холбогдож "болчихлоо" гэх мэтээр энэ тэрээгээ мэдэгдэх нь зөв билээ. хэрэв өмнө нь таг болж байсан хүн бол дараагийн удаад нөгөө хүнтэйгээ холбогдоход за энэ хүн ч дээ, ярьж ярьж байгаад ярьсан зүйлээ гүйцээлгүй орхичихдог хүн билээ гээд сэтгэлээ гаргаж чамд хандахгүй байх талтай. Монголд бол таг болчихоор за болчихсон юм байна гэсэн өргөн ойлголт байдаг бол энд тийм биш шүү. Мөн имэйл, утасны дуудлага, мессеж авчихаад таг болох нь бий. Явуулсан хүн нь авсан болов уу, үгүй болов уу, яасан юм бол гээд бодож бодож байгаад дахиад л явуулдаг. Авсан бол ядаж ойлголоо, хүлээж авлаа, ядаж л баярлалаа, тэгнэ ингэнэ, ok гээд бичих нь зөв. Дашрамд дурдахад OK гэдэг үгийг баярлаж талархсан үедээ хэрэглэхгүй байх хэрэгтэй. Утга нь за яахавдээ гэж америкт хүмүүст буудаг юм шүү. Жишээ нь бэлэг өгөхөд нь эсвэл урихад нь OK гэж хэзээ ч битгий хариулж байгаарай. Үүний оронд бэлгэнд нь wow, beautiful гэх мэт ч юм уу урихад нь thank you, I'm looking forward to it гэх мэт нь зөв хариултууд болно.
Эдгээрийг монгол хүнтэй харьцахад төдийгүй сургууль, эмнэлэг, даатгал гээд ямар ч албан хэргийн асуудлаар имэйл, захиан дээр бодолцох ёстой. Жишээ нь тийм бичгээ хувилаад явуулна уу гэсэн имэйл ирэхэд монгол уужуу зангаараа гайгүй биз эхнээсээ хувилж авсан шүү дээ гээд орхиж болохгүй гэсэн үг. Тэрний оронд бид нар урьд нь явуулсан юмсан яасан юм бол хүлээж авсан бол шалгаад өгөхгүй юу гэж яриад хайлгаад олохгүй бол дахиж явуулах мэтээр тэр дор нь заавал хариулж шийдэж явахгүй бол тоохгүй орхисноор асуудал чинь шийдэгдэхгүй удах, эсвэл илүүтэй төвөгтэй асуудал үүсгэх нь бий.
4/ Аливаа асуудал гарсан үедээ жирийн хүн, эсвэл компанийн ажилтантай битгий муухай харьцаж байгаарай. Нөгөө хүний буруу биш байж болно. Юуны түрүүнд мэндлээд, асуудлаа аль болохоор уур уцааргүй тайлбарлаарай. Шалгаад өгнө үү гэдэг үгийг хэрэглэх нь зөв. Жишээ нь монгол хүнтэй асуудал үүссэн бол шууд хардаж, чи ингэчихлээ гээд харааж уурлахын оронд би ингэж ингэж бодсон юм. гэтэл ийм байх юм. Яасан юм бол гэх зэргээр асуудлын учрыг олохыг бодоорой. Шууд уурлаж загнах нь чиний асуудал шийдэгдэхийг улам удаашруулж хүндрүүлэх болно. Эсвэл нэг компани илүү мөнгө авчихсан байвал бичиг баримтаа сайн бэлдэж байгаад утастаж, мэндлээд миний аккоунт энэ, би тэдэнд ийм байхаар гэрээ хийсэн түрүүчийн сард ийм байсан, одоо ийм болчихож. Шалгаад өгөхгүй юу гэснээр нөгөө ажилтан нь санаа тавьж шийдэж өгдөг.
Сүүлийн үед шинэ ирсэн хүмүүстэй тааралдахад эдгээр зүйлийг сайн мэдэхгүй нь ажиглагдсан тул бичлээ. За тэгээд амжилт.
Баяраа.

Thursday, March 9, 2017

Шүлэг



Англи хэл дээр шүлэг тааралдах тутамд алгасаж уншсаар өдий хүрчээ. Энэ хаврын миний зорилтын нэгд ядаж олонхийн мэддэг хэдэн сонгодог шүлгүүдийг уншиж ойлгох явдал байлаа. Шүлэг найрагчдын бүтээл уран сайхан сонсголтойгоос гадна шууд уншаад ойлгохооргүй, далд утгатай, хэцүү үгтэй байх тусмаа сайн бүтээлд тооцогддог болохыг сонсож байсан билээ. Над мэтийн сүүлд англи үзсэн хүн битгий хэл унаган хэлтэй хүмүүс ч зарим нь уншиж ойлгоход хэцүүхэн шүлэгнүүд их. Хэд хэдэн шүлэгнүүдээс эхэллээ. Мэдэхгүй үгнүүдээ орчууллаа. Утга уран зохиолыг зөвхөн үйл явдлаар нь буулгаад явчихдаг хүн чинь иймэрхүү л утгатай юм байна гэсэн ч барьц олж авч чаддаггүй. За тэгээд овоо юм уншдагаар нь мэргэжилтэн (хүү) рүү хандлаа. Ээж, та эхлээд зохиолчийнх нь намтрыг нь унш. Хаана, ямар улсад, хэдэн онд, амьдралынхаа ямар үедээ бичсэн нь тухайн шүлгийг ойлгоход нэмэр болдог. Тэгээд бүр болохгүй бол онлайнаар хүмүүсийн уншаад юу гэж ойлгосноо бичсэнийг нь унш. Тэгээд дараа нь өөрөө дотроо ямар бодол төрүүлэв гэж тунгаа гэлээ. За л гэлээ. Тэгээд 10-аадхан мөртэй нэг шүлгэн дээр заримдаа 4,5 цаг зарцуулах энүүхэнд байлаа. Тэгээд нухсаных ядаж л өөрийнхөө хэмжээнд зах зухаас нь ойлгоод ирж байна. Нухаж нухаж байгаад нэгэн утга олж харахаараа хэцүүхэн тооны ард сууж байгаад хариу гаргасан дүйний баяр баясал авчирч байнаа. Үг амархантай ч утга нь гүехэн биш энэ шүлэг нь гадаадад яваа монголчууд биднийг санагдуулсан тул орууллаа. Доор шүлэг дуртай хүмүүст зориулаад өөрийнхөөрөө утгыг нь буулгав (шүлэг биш шүү :) )
Disillusionment of Ten O’Clock
Wallace Stevens, (1879 – 1955)

The houses are haunted
By white night-gowns.
None are green,
Or purple with green rings,
Or green with yellow rings,
Or yellow with blue rings.
None of them are strange,
With socks of lace
And beaded ceintures.
People are not going
To dream of baboons and periwinkles.
Only, here and there, an old sailor,
Drunk and asleep in his boots,
Catches tigers
In red weather.

10 цагт болсон урам хугаралт

Байшин доторх хий үзэгдлүүд
Бүгд л цагаан унтлагын хувцастай
Хэний ч хувцас нь ногоон биш
Ногоон зураастай улаан ягаан ч биш
Шар зураастай ногоон ч биш
Цэнхэр зураастай шар ч биш
Торон хүрээтэй оймсгүй
Үрлэн хэлхээтэй бүсгүй
Сонин хачин биш чимэглэлгүй
Бүгд л цагаан хувцастай

Хүмүүс хэн нь ч бабүүн, перивинкэл зүүдлэхгүй
Ганцхан, энд л энд л, согтуу хөгшин далайчин
Гуталтайгаа зүүрмэглэнэ.
Улаан өнгөтэй нутагт
Барыг уургалж байна гэж зүүдлэнэ.

Тайлбар: унтлагын хувцасны тухай яриа гарч байгаа болохоор оройн 10 цагийн тухай яригдаж байна гэж ойлгож болно. Европт эгзотикт орох бабүүн (сармагчин), перивинкэл (цэцэгт ургамал) энд дурдсан байна. Миний буулгасан утга: Хүмүүс нэг л хэвийн амьдралаар амьдарч байхад тэнүүлж далайчин л ганцаараа сонин хачин амьдралыг туулж (өнгөтэй зүүд зүүдэлж байгаа)  байна.

Tuesday, December 27, 2016

Архины донг эмчлэх сүүлийн үеийн аргууд

Архины талаар бичихэд тохиромжтой цаг биш санагдавч сайхан залуучууд, айл гэрийн амьдралыг доош нь уруудуулж, буянтай ээж нарын минь зүрхийг зүсч явдаг архины донтох өвчтөний эсрэг дэлхийн хөгжилтэй орнуудад хэрэгжүүлж байгаа шинжлэх ухааны үндэслэлтэй сүүлийн үеийн эмчилгээний /эмийн/ талаарх мэдээллийг та бүхэнд хүргэж байна. Олон мянган хүн энэ төрлийн эм эмчилгээгээр эдгэрсэн, архины хэрэглээгээ хяналтанд барьж чаддаг болсон жишээ баримт байгаа, дээр нь тийм ч үнэтэй биш гэсэн тул энэ талаар хайртай нэгнийгээ архинаас салгах гээд хийгээгүй зүйл, очоогүй хүнгүй ч олигтой үр дүнд хүрч чадаагүй нь олон хүмүүс мэдэж байх ёстой гэж бодлоо. Энэхүү артикл нь Атлантик сэтгүүлийн өнгөрсөн оны 5-р сарын дугаарт хэвлэгдсэн бөгөөд доор дурдагдсан эм, эмчилгээнүүд бүх хүнд таарч тохирох нь үгүй тул нэмэлт судалгаа мэдээлэл эргүүлэн үзэж, мэргэжлийн хүмүүсээс зөвлөгөө аваарай.
Америк гаралтай бөгөөд 1970 онд архины хэрэглээ ихтэй Финланд улсад нүүж очиж архи, тархины чиглэлээр судалгаа шинжилгээнд бүх насаа зориулж буй John David Sinclair докторын эмчилгээний моделийг Финланд улсанд энэ төрлийн эмчилгээнд хэрэгжүүлдэг аж. Түүний онолоор хүний тархин дахь химийн урвалын үр дүнд архинд татагдаж эхэлдэг: архи уух тоолонд тархинд эндорфинс ялгардаг нь нэг төрлийн synapses-ийг хүчтэй идэвхжүүлдэг. Энэхүү synapses улам хүчтэй нэмэгдэх /ургах/ тутам хүнд архи улам бодогдож, улмаар хэрэглээ нь нэмэгдэж, удалгүй бараг бүх л зүйл архи уух хүслийг нь бадраадаг болсоноор архинд ордог гэжээ. Түүний дэмшүүлсэн арга бол ялгарсан эндорфинсийг байндаа хүрэхээс нь өмнө замд нь зогсоож, үүний улмаас synapses аажмаар суларч ирнэ. Тэрээр энэхүү онолоо архинд оруулсан хулганууд дээр туршиж үр дүнтэй болсон талаараа 80-аад оны эхээр шинжлэх ухааны сэтгүүлд хэвлүүлж байжээ. Үргэжилсэн судалгааны дараа хүний биед хамгийн хор багатай багатай үр дүнтэй opioid antagonist /опиодын эсрэг үйлчилгээ үзүүлэгч/ Naltrexone эмийг Финландын эмнэлгүүдэд хэрэглэх болсон байна. Энэхүү эмийг архины төрлийн зүйл уухынхаа нэг цагийн өмнө уухыг зөвлөдөг /уухаа зогсоо гэж хэлдэггүй/ ба түүний хэд хэдэн эмнэлгийн судалгааны дүн маш сайн үзүүлэлттэй гарчээ. Түүний 2001 онд Alcohol and Alcoholism сэтгүүлд хэвлэгдсэн шинжлэх ухааны артиклаар өвчтөнүүдийн 78 хувьд үр дүнгээ өгч тэдний ихэнх нь уултаа огцом багасгаж, зарим нь бүр архинаас гарчээ. Эмчилгээнд явсан хүмүүсийн нойр нь сайжирч, бие эрүүл мэнд нь илүү энергитэй, сэтгэл санаа нь сайжирсан байна. Түүний финланд дахь /нэг нь Ирландад байдаг/ хувийн эмчилгээний төвийг Contral Clinics гэдэг ба сүүлийн 18 жилд 5000 гарауй финланд хүн үүгээр дамжиж эмчлүүлсэн гэсэн байна. Энэ төв дээрх эмчилгээ нь биеийн эрүүл мэндийн үзлэг, цусны шинжилгээ, Naltrexone эсвэл Nalmefene /дэлхийн хэд хэдэн улсад зөвшөөрөгдсөн/ эмийг эмч бичиж уулгах, сэтгэл санааны эмчилгээ зэрэг багтаж 6 сараар эмчилдэг ба энэ бүгд 2000 евро /америкт хувийн иймэрхүү төвүүд сарын 40, 50 мянга байдаг ч үр дүнтэй нь бага гэж энэ артиклд бичжээ/ болдог гэж бичжээ. Эдгээр эмнүүд нь Америкт зөвшөөрөлтэй ч эмч нар архинд донтсон хүнд дээр нэмээд эм өгнө гэдэг утгагүй гэдгээр тэгтлээ хүмүүст бичиж өгдөггүй аж. Гэхдээ онлайнээр 39 доллараар 10 ширхэг эмийг эмчийн бичиггүйгээр захиалаад аваад туршиж үзсэн тухайгаа энэхүү артиклын зохиогч бичжээ. Түүний туршилтаар 10 хоног ууссаны дараа оройн хоолтойгоо амтархан уудаг виногоо уух бүр хүсэлгүй болсон бөгөөд нэмээд 2 паунд жин нь хасагдсан /Европид энэ талаар туршилт хийгдсэн гэсэн/ гэжээ. Америкийн жүжигчин эмэгтэй Claudia Christian архинаас гарах гэж олон аргаар үзсэн ч үр дүнд хүрээгүй бөгөөд 2009 онд Naltrexone -ийн тарианы хэлбэр болох Vivitrol-оор эмчилгээ хийлгэснээр анх удаа үр дүнд хүрсэн тул энэ талаар сурталчилахаар “One Little Pill” баримтат кино бүтээжээ. Энэхүү эм generic байдлаар хямдхан зарагддаг тул тэгтлээ ашигтай биш учраас эмийн компаниуд тэгтлээ рекламдаад байдаггүй бололтой. Үүнээс гадна тамхи татахын эсрэг үйлчилгээтэй Varenicline, татаж унадаг хүмүүст зориулсан Topirimate, булчин сулруулагч Baclofen зэрэг эмнүүд архи хүслийг багасгадаг гэж судалгаагаар батлагдсан байна. Гэхдээ бусад эд эрхтэнд хэрхэн нөлөөлөх нь тодорхойгүйн дээр химийн бодис бие эрхтэн үрүү орж байгаа гэдгээ мартаж болохгүй бөгөөд мөн хүн өөрөө эмийг сайн дураараа уух хүсэлтэй байж үр дүнд хүрнэ гэдгийг та бүхэн юу эс андах вэ. Монголд энэ талаар эмч нар ямархуу бодолтой байдгийг асууж мэдээрэй.